مجله معماری منظر و طراحی باغ

حریم و محرمیّت از مفاهیم بنیادین معماری ایرانی هستند که در سازمان‌دهی روابط فضایی و تنظیم میزان ارتباط میان انسان، فضا و محیط نقش اساسی دارند. با وجود توجه پژوهش‌های پیشین به عناصر کالبدی مؤثر در شکل‌گیری حریم، نقش عناصر الحاقی و انعطاف‌پذیر در تحقق این مفهوم کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش عناصر الحاقی در شکل‌گیری حریم و محرمیّت در معماری بازنمایی‌شده در نگاره‌های دوره صفوی انجام شده است. پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل محتوای نگاره‌های منتخب دوره صفوی و بهره‌گیری از سفرنامه‌های این دوره به‌عنوان منابع تکمیلی برای تطبیق و تفسیر یافته‌ها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عناصری همچون پرده، لته‌های پنجره، صفحات مشبک، چادر، آلاچیق و سایبان، فراتر از نقش عملکردی و تزئینی، در سازمان‌دهی فضا و شکل‌گیری حریم نقش مؤثری داشته‌اند. این عناصر از طریق کنترل ارتباطات دیداری، سامان‌دهی دسترسی و تعریف قلمروهای فضایی، در ایجاد گونه‌های مختلف حریم شامل حریم بصری، حریم دسترسی و حریم فضایی مشارکت داشته‌اند. همچنین تطبیق یافته‌های حاصل از نگاره‌ها با توصیفات سفرنامه‌نویسان دوره صفوی، انطباق قابل‌توجهی میان بازنمایی تصویری و شواهد تاریخی را نشان می‌دهد. بر این اساس، نگاره‌های صفوی، در کنار سفرنامه‌های این دوره، منابعی ارزشمند برای شناخت عناصر الحاقی و بازخوانی شیوه‌های شکل‌گیری حریم و محرمیّت در معماری ایرانی به شمار می‌آیند.

استان همدان به‌دلیل تاریخ غنی و پیشینه فرهنگی خود دارای ارزش گردشگری قابل توجهی است. از آنجا که اقلیم یکی از عواملی است که تاثیر بسزایی بر صنعت گردشگری دارد؛‌ لذا ارزیابی شرایط آسایش حرارتی در فضای باز در این استان مهم است. به همین منظور، دو شهرستان همدان و ملایر که بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرستانهای استان هستند و ظرفیت‌های گردشگری بالایی دارند، انتخاب شدند. این پژوهش به­منظور تعیین زمانی دوره‌های آسایش حرارتی و بررسی قابلیت‌های اقلیم گردشگری دو شهرستان همدان و ملایر انجام شده است. پژوهش به لحاظ هدف، بنیادی است و روش گردآوری اطلاعات، مطالعات اسنادی با استفاده از داده‌های ده ساله (2013-2023) ایستگاه سینوپتیک فرودگاه همدان و ایستگاه ملایر می‌باشد. از داده های اقلیمی برای محاسبه شاخص اقلیم گردشگری (TCI) که شاخصی مبتنی بر داده‌های هواشناسی (آماری و عددی) می باشد، با استفاده از نرم افزار اکسل استفاده شده است و نمودارها با  روش تفسیری، تحلیل شده­اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که در شهرستان همدان از اسفند تا مهر ماه شرایط برای گردشگری مناسب است و مدت 4 ماه از سال شرایط آسایش از مطلوبیت کمتری برای گردشگر برخوردار است. شهرستان ملایر از اسفند تا آبان شرایط مناسب گردشگری را دارد و مدت 3 ماه از سال از مطلوبیت کمتری برای گردشگر برخوردار است و گردشگری در این ماه ها نیازمند دستیابی به آسایش در فضای باز با برنامه‌ریزی زیرساخت‌های گردشگری  یا سیاست‌گذاری در سطح مدیریت شهری خواهد بود.

گسترش شبکه‌های حمل‌ونقل ریلی شهری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهبردهای مدیریت پایدار حمل‌ونقل، نقش تعیین‌کننده‌ای در بازآرایی ساختار فضایی شهرها، افزایش دسترسی و هدایت الگوهای توسعه شهری ایفا می‌کند.با این حال، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که آثار توسعه حمل‌ونقل ریلی همواره یکنواخت نبوده و بسته به ویژگی‌های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی هر محدوده، می‌تواند به کاهش یا تشدید شکاف فضایی میان بافت‌های شهری منجر شود.در بسیاری از شهرهای در حال توسعه، توسعه ایستگاه‌های مترو بدون توجه کافی به ظرفیت‌های محیط پیرامونی، موجب افزایش ارزش زمین، تغییر کاربری‌ها، جابه‌جایی تدریجی گروه‌های اجتماعی، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و بروز نابرابری‌های جدید در دسترسی به فرصت‌های شهری شده است.

هدف این پژوهش، تحلیل پیامدهای توسعه حمل‌ونقل ریلی بر شکاف فضایی بافت‌های شهری با تأکید بر ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و دسترسی است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، از نوع توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمّی و کیفی) است.داده‌های پژوهش از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش میدانی، پرسشنامه، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، مشاهده مستقیم و تحلیل شاخص‌های فضایی گردآوری شد.تحلیل داده‌ها نیز با استفاده از آزمون‌های آماری و تفسیرهای کیفی انجام گرفت.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که توسعه حمل‌ونقل ریلی اگرچه موجب بهبود دسترسی، افزایش ارزش اقتصادی اراضی، رونق برخی فعالیت‌های خدماتی و تقویت نقش عملکردی محدوده‌های پیرامون ایستگاه‌ها می‌شود، اما در صورت فقدان برنامه‌ریزی یکپارچه، می‌تواند با تشدید تغییرات نامتوازن کاربری زمین، افزایش تراکم فعالیت‌های تجاری، بروز مشکلات ترافیکی، تضعیف هویت محله‌ای و افزایش نابرابری در بهره‌مندی از خدمات شهری، شکاف فضایی میان بافت‌های شهری را تعمیق کند.یافته‌ها بیانگر آن است که اثرگذاری حمل‌ونقل ریلی بر ساختار فضایی شهر، بیش از آنکه تابع احداث ایستگاه باشد، متأثر از کیفیت برنامه‌ریزی فضایی، مدیریت توسعه پیرامون ایستگاه‌ها و میزان انطباق سیاست‌های حمل‌ونقل با سیاست‌های توسعه شهری است.از این‌رو، اتخاذ رویکرد توسعه حمل‌ونقل‌محور همراه با ملاحظات عدالت فضایی، می‌تواند زمینه کاهش نابرابری‌های فضایی و ارتقای پایداری شهری را فراهم سازد.

در دهه‌های اخیر، به­تدریج سکونتگاه‌­های غیر رسمی در حاشیه شهرها خارج از برنامه رسمی توسعه شهری شکل گرفتند و معلول پیامدهای بی­شماری در شهرها گشته­‌اند. چنین سکونتگاه‌­هایی، فقط ساکنانش را در خود جای داده است، سکونتگاه‌هایی با نگاه خوابگاهی صرف که در آن­ها  توجه کمتری به جنبه­های گسترده مسکن از جمله مسئله سکونت شده است. در این راستا تحقق مفهوم سکونت با رویکردی پدیدارشناختی در شهرها، ضرورى به­نظر مى­رسد، تا در چنین سکونتگاه‌هایی بتوان فضاهایی منطبق بر نیازهای انسان را طراحی نمود. لذا هدف اصلی مقاله حاضر بهبود و ارتقاء کیفیت زندگی در چنین سکونتگاه­هایی از طریق بازگشت به مفهوم سکونت و به­منظور دستیابی به سیاست­های طراحی می­باشد. این مقاله به روش آمیخته انجام شده است، در بخش اول به­منظور دستیابی به مؤلفه­های مفهوم سکونت، از روش کیفی و در بخش دوم جهت ارزیابی مؤلفه­های مفهوم سکونت از روش کمی، استفاده شده است. بدین­منظور، داده­ها در بخش اول، با استفاده از کدگذاری، استخراج شده، سپس در بخش دوم مؤلفه­های استخراج شده با استفاده از نرم­افزار SPSS و روش­های آماری مورد ارزیابی قرار گرفته­اند. با توجه به مطالعات انجام شده، به ترتیب چهار مؤلفه کالبدی- فضایی، اجتماعی، زیست­محیطی و ادراکی از نظر ساکنان به­عنوان مؤلفه­های دستیابی به مفهوم سکونت معرفی شده­اند. آنچه در نهایت این مقاله بیان می­دارد این است که انسان چهار سطح نیاز متناسب با ساحات حیات خود دارد که این نیازها باید در راستای تحقق مفهوم سکونت که همانا به­ترتیب، مؤلفه کالبدی- فضایی، اجتماعی، زیست­محیطی و ادراکی است، تأمین شود.

کاروانسراهای بین‌راهی ایران به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری ایرانی-اسلامی، همواره نقشی محوری در توسعه تجارت، امنیت سفر و تبادلات فرهنگی در طول تاریخ ایران ایفا کرده‌اند (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). این مقاله با رویکرد مطالعه موردی تطبیقی، به تحلیل الگوی معماری نه کاروانسرای شاخص بین‌راهی ایران می‌پردازد (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). کاروانسراهای منتخب با استفاده از روش دلفی (مشارکت ۱۵ نفر از متخصصان معماری ایرانی)، عبارتند از: قصر بهرام، شاه عباسی نیشابور، امین‌آباد اصفهان، زین‌الدین، تاج‌آباد همدان، شاه عباسی میبد، رباط شرف، دیر گچین (مادر کاروانسراهای ایران) و تی‌تی (سیاهکل، گیلان). پژوهش حاضر با استناد به منابع معتبر علمی‌پژوهشی و مستندات باستان‌شناسی، ابتدا به مبانی نظری کاروانسراها، پیشینه تاریخی، انواع آن‌ها از نظر موقعیت مکانی و الگوهای معماری می‌پردازد (آیوازیان، ۱۳۷۹). سپس ویژگی‌های کالبدی و الگوهای فضایی هر یک از این نه کاروانسرا مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته است (فرشچی و حاجی‌زمانی، ۱۳۹۸). در بخش پایانی پژوهش، بر اساس یافته‌های حاصل از تحلیل کاروانسراها، مبانی طراحی الگوی مجتمع خدمات بین‌راهی با رویکرد اقلیمی و هویتی ارائه شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه الگوی چهارایوانی با حیاط مرکزی الگوی غالب کاروانسراهای بین‌راهی ایران است (بیش از ۶۵٪ کاروانسراهای مورد بررسی)، اما تنوع قابل توجهی در پلان‌ها (دوایوانی، مدور، هشت‌ضلعی) و مصالح بر اساس شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و دوره تاریخی مشاهده می‌شود (حسینی و نقی‌زاده، ۱۳۹۵). این پژوهش نشان می‌دهد که الگوهای معماری کاروانسراهای تاریخی ایران می‌توانند مبنای طراحی مجتمع‌های خدمات بین‌راهی قرار گیرند و به حل مسائل اقلیمی، عملکردی و هویتی این فضاها کمک کنند.

بي شك بازآفرینی (خلاقیت)؛ از جمله مهمترين اركان طراحي و عامل ماندگاری، بي‌بديل و منحصر به فردي بوده كه تمايز، برتري و زيبايي هرساختمان را نسبت به موارد مشابه آن رقم می زند ومعماری می تواند بعنوان یکی از وجوه تجلی زندگی انسان در محدودۀ زمانی و مکانی خاص بازتاب افکار، عقاید و روش زیست انسان، بیانگر هویت و در غالب تفکر و خلاقیت باشد که از منظر معماری به عنوان خالق اثر معماری شناخته می شود. در وهله نخست انعکاس شخصیت معمار در اثر معماری،سپس بار فرهنگی اثر و تعلق آن به یک نهضت فکری و جامعه‌ای خاص ، در کنار استعداد و خلاقیت هنرمند، جریان‌های فرهنگی و هنری بر نتیجۀ عمل معمار که خالق اثر هنری در قالب یک پدیده معماری است ،تأثیربسزایی می‌گذارند.  بدین ترتیب می‌توان به این موضوع اشاره نمود که متغیر‌های این پژوهش از نوع اسمی و کیفی بوده و متغیر‌های وابسته نیز از همین‌گونه بوده و به متغیر‌های مداخله‌گر نیز می‌توان به تاثیر نقش جریان‌های فرهنگی و اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز اشاراتی نمود که در غالب مفاهیمی  از قبیل  راهبرد هایی محسوس و  نا محسوس جلوه می کنند.این مقاله سعی بر آن دارد  با بررسی مصداق عینی همانند گروه صنعتی بهشهر اثر نادر اردلان که  به روش تفسیری –تاریخی و بصورت کیفی صورت می پذیرد، استعاره های بکار رفته در بنای فوق الذکر را تحلیل  و واکاوی نماید.

هدف پژوهش حاضر تدوین و تبیین الگوی طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی سالمندان و بررسی نقش آن در ارتقای ابعاد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان است. این پژوهش با بهره‌گیری از تحلیل داده‌های میدانی، ساختار مفهومی طراحی و نتایج حاصل از پرسشنامه، به ارزیابی کارآمدی مؤلفه‌های فضایی–عملکردی در محیط‌های سلامت‌محور پرداخته است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، یک مطالعه آمیخته (کیفی–کمی) است که با هدف تدوین مؤلفه‌های طراحی سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی سالمندان در شهر همدان انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی سالمندان مقیم سرای سالمندان همدان بود. با توجه به محدود بودن حجم جامعه (384 نفر)، از روش سرشماری استفاده شد. داده‌های حاصل از مشاهده با روش تحلیل محتوا تحلیل شد. داده‌های کمی نیز با استفاده از نرم‌افزار SPSS و با بهره‌گیری از آمار توصیفی و آزمون‌های استنباطی متناسب با فرضیه‌های پژوهش تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که طراحی مبتنی بر توان‌بخشی، فراتر از یک مداخله صرفاً کالبدی، به‌عنوان یک نظام یکپارچه فضایی–عملکردی عمل کرده و می‌تواند به‌طور هم‌زمان کیفیت زندگی سالمندان را در سه بعد سلامت جسمی، روانی و اجتماعی ارتقا دهد. بهبود دسترسی‌پذیری، نورپردازی مناسب، افزایش امکان تحرک، تسهیل استفاده از تجهیزات کمکی و بهینه‌سازی سازمان فضایی، نقش مؤثری در ارتقای سلامت جسمی دارند. همچنین ایجاد فضاهای اجتماعی فعال، بسترهای تعامل و مشارکت‌های گروهی، موجب تقویت سرمایه اجتماعی، کاهش انزوای اجتماعی و ارتقای سلامت اجتماعی سالمندان می‌شود. در بعد روانی نیز، مؤلفه‌هایی مانند احساس امنیت، کنترل بر محیط، خوداتکایی و مشارکت فعال در زندگی روزمره، به افزایش رضایت از زندگی و بهبود سلامت روانی منجر می‌گردد. در مجموع، نتایج پژوهش بیانگر آن است که سرای سلامت مبتنی بر توان‌بخشی با گذار از رویکرد مراقبت منفعل به توانمندسازی فعال، می‌تواند به‌عنوان الگویی کارآمد در طراحی مراکز سلامت‌محور و سیاست‌گذاری حوزه سالمندی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه ارتقای پایدار کیفیت زندگی سالمندان را فراهم سازد.

شناخت مولفه‌های بازنمایی خانه‌های بومگردی در فضای مجازی و تاثیر آن بر تصویر ذهنی مخاطبان ، عامل مهمی در شناخت ادراک و رفتار آنها است. بخشی از این موضوع، تاثیری است که بازنمایی مکان بر تصویر ذهنی گردشگر از مقصد می‌گذارد. رفتار گردشگران گاه تحت تأثير استنباط آنها از تصوير ذهني مقصد گردشگري قرار مي گيرد هدف این مطالعه، بررسی تاثیر بازنمایی خانه‌های بومگردی در فضای مجازی بر تصویر مقصد گردشگران است. امروزه اقامتگاه‎های بومگردی به‎عنوان يكي از مهمترين جاذبه‌­هاي گردشگری، مورد توجه گردشگران است. اين گردشگران به طور وسيعي از اطلاعات بصري مندرج در فضای مجازی­ براي شناسايي و انتخاب مقاصد خود بهره­ مي­برند. این مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل محتوا انجام شده است. با 21 گردشگر که از طریق فضای مجازی برای اولین بار با یکی از بومگردیها آشنا شده‌ و آن مکان را برای اقامت انتخاب کرده بودند، مصاحبه شد. جمع‌آوری داده‌ها تا زمان رسیدن به اشباع نظری، توسط مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته انجام گرفت. با تحلیل مفهوم بازنمایی مکان محور، 4 مقوله اصلی استخراج شد: 1) بازنمایی معمارانه، 2) بازنمایی وجوه معنایی، 3) بازنمایی فعالیتها و رویدادها، 4) روش بازنمایی. نتایج این مطالعه نشان داد بازنمایی مکان محور، علاوه بر تاکید بر بازنمایی مولفه های فیزیکی، ابعاد مختلف تعامل میان انسان و محیط و طبیعت را در سطوح معنایی تعریف می‌کند. غنای بازنمایی مکان محور به معماران و متخصصان گردشگری کمک می‌کند تا به شناخت بهتری از تصویر ذهنی گردشگران از خانه‌های بومگردی از طریق فضای مجازی‌ دست یابند. از این طریق به معماران در چگونگی بازنمایی خانه های بومگردی کمک می‌کند؛ همچنین راهنمایی برای مدیران اقامتگاهها در جهت ارتقا تولید محتوا و بازاریابی مکان در فضای مجازی  است.